قطعات و تجهیزات دیگ بخار همه اجزایی هستند که کنار بدنه دیگ، احتراق، تغذیه آب، کنترل سطح، ایمنی فشار و زیرآب را ممکن می‌کنند؛ از مشعل و شیر اطمینان تا پمپ تغذیه، رله کنترل و تابلو برق. خرابی هر کدام می‌تواند دیگ را از کار بیندازد یا ایمنی آن را به خطر بیندازد. در این راهنما قطعات اصلی را بر اساس هر سیستم، کارکردشان، علائم خرابی و نکات خرید قطعه یدکی اصلی مرور می‌کنیم.
صنعت ماندگار قطعات اصلی و مصرفی دیگ بخار و مشعل را تأمین می‌کند و به‌عنوان نمایندگی اشتعال اراک، شیرآلات و مشعل‌های این برند را هم عرضه می‌کند. برای آشنایی با خود دیگ و انواع آن، راهنمای دیگ بخار را ببینید.
قطعات دیگ بخار بر اساس هر سیستم
| سیستم | قطعات اصلی |
|---|---|
| بدنه و انتقال حرارت | لوله آتشخوار، درب‌های بازدید و واشر آن‌ها، پوشش نسوز اتاق برگشت (در دیگ‌های Dry Back) |
| احتراق | مشعل صنعتی، نازل، الکترود و ترانس جرقه، چشمی (فتوسل یا UV)، رله کنترل مشعل، دمپر موتور، الکتروموتور فن، پمپ سوخت، کاپ در مشعل‌های روتاری |
| خط گاز | رگلاتور، شیر برقی، پرشر سوئیچ گاز، فیلتر گاز |
| آب تغذیه | پمپ تغذیه، شیر تغذیه دیگ بخار، شیر چک ولو دیسکی، منبع رزینی (سختی‌گیر)، دی‌اریتور، مخزن کندانس |
| کنترل سطح آب | کنترل کننده سطح آب بویلر، آبنمای مغناطیسی، نمایشگر سطح مایع شیشه‌ای، شیر زیر موبری |
| ایمنی و فشار | شیر اطمینان، پرشر سوئیچ بخار، گیج فشار، شیر تست هوا و نمونه گیری |
| خروج بخار | شیر اصلی بویلر |
| زیرآب | شیر تخلیه برنزی، شیرتخلیه Ball valve، مخزن زیرآب (بلودان) |
| برق و کنترل | تابلو برق و فرمان، کنترلر PLC، سنسورهای فشار و دما |
راهنمای کلی انواع شیر و کاربرد هر کدام روی دیگ در صفحه شیرآلات صنعتی آمده است.
آشنایی با تجهیزات اصلی موتورخانه بخار
تابلو برق و کنترلر PLC
تابلو برق ترتیب کار مشعل، پمپ تغذیه و ایمنی‌ها را مدیریت می‌کند. در تابلوهای مبتنی بر PLC، بسیاری از رله‌های مکانیکی حذف شده‌اند؛ به همین دلیل استهلاک مکانیکی کمتر، عمر بیشتر و مصرف برق پایین‌تری دارند و تعمیر و نگهداری و کار با آن‌ها هم ساده‌تر است. منطق کنترل را هم می‌توان بدون سیم‌کشی دوباره تغییر داد.
دی‌اریتور
دی‌اریتور مخزنی است که آب تغذیه را با بخار گرم می‌کند تا اکسیژن و گازهای محلول آن خارج شود. اکسیژن محلول عامل اصلی خوردگی حفره‌ای در لوله‌ها و بدنه دیگ است؛ دی‌اریتور علاوه بر کاهش خوردگی، آب را پیش‌گرم شده به پمپ تغذیه می‌رساند و از شوک حرارتی دیگ جلوگیری می‌کند.
منبع رزینی (سختی‌گیر)
منبع رزینی با رزین تبادل یونی، املاح سختی‌آور آب (کلسیم و منیزیم) را جذب می‌کند تا روی لوله‌های دیگ رسوب نکنند. رزین پس از اشباع شدن با آب نمک احیا می‌شود و به‌مرور خاصیت خود را از دست می‌دهد؛ تعویض به‌موقع رزین بخشی از نگهداری سختی‌گیر است.
بلودان (مخزن زیرآب)
آب زیرآب دیگ داغ و تحت فشار است و نمی‌توان آن را مستقیم به فاضلاب ریخت. بلودان مخزنی است که این آب در آن منبسط می‌شود، بخارش از دودکش بالای مخزن خارج می‌شود و آب باقی‌مانده با دمای کمتر تخلیه می‌شود.
پمپ تغذیه
پمپ تغذیه، معمولاً از نوع طبقاتی عمودی، آب را با فشاری بیشتر از فشار دیگ وارد آن می‌کند. فرمان روشن و خاموش شدن آن از کنترلر سطح آب می‌آید. ظرفیت پمپ باید از حداکثر تولید بخار دیگ بیشتر باشد.
رله کنترل و چشمی مشعل
رله کنترل ترتیب پیش‌تهویه، جرقه، باز کردن سوخت و اثبات شعله را اجرا می‌کند. چشمی (فتوسل یا سنسور UV) وجود شعله را به رله گزارش می‌دهد؛ اگر شعله تشخیص داده نشود، رله سوخت را قطع و مشعل را قفل می‌کند. کثیفی چشمی یکی از رایج‌ترین دلایل قفل کردن مشعل است.
پرشر سوئیچ، رگلاتور و دمپر موتور
پرشر سوئیچ بخار، مشعل را در فشار تعیین‌شده خاموش و روشن می‌کند و پرشر سوئیچ‌های گاز و هوا از کار کردن مشعل با فشار نامناسب جلوگیری می‌کنند. رگلاتور فشار گاز ورودی را تثبیت می‌کند و دمپر موتور مقدار هوای احتراق را متناسب با توان مشعل تنظیم می‌کند.
قطعات مصرفی و دوره بازدید
برخی قطعات در کارکرد عادی فرسوده می‌شوند و باید جزو برنامه سرویس باشند. فاصله تعویض آن‌ها به ساعت کار دیگ، نوع سوخت و کیفیت آب بستگی دارد:
| قطعه | دلیل فرسودگی | زمان بازدید |
|---|---|---|
| نازل مشعل | سایش و گرفتگی، به‌ویژه با سوخت مایع | در هر سرویس مشعل |
| الکترود جرقه | سوختن نوک و تغییر فاصله | در هر سرویس مشعل |
| واشر درب‌های بازدید | حرارت و باز و بسته شدن | هر بار که درب باز می‌شود |
| پکینگ شیرها | سایش میله و حرارت | هنگام مشاهده نشتی |
| رزین سختی‌گیر | کاهش ظرفیت تبادل یونی | با آزمایش سختی آب خروجی |
| فیلترهای سوخت و گاز | گرفتگی | در سرویس دوره‌ای |
| شیشه آبنمای شیشه‌ای | کدر شدن و خوردگی | هنگام کاهش وضوح |
علائم خرابی قطعات دیگ بخار
| علامت | قطعه‌ای که باید بررسی شود |
|---|---|
| مشعل روشن نمی‌شود یا قفل می‌کند | چشمی، الکترود، رله کنترل، فشار گاز |
| دوده و دود سیاه | نازل، دمپر هوا، تنظیم احتراق |
| پمپ خاموش نمی‌شود یا روشن نمی‌شود | کنترلر سطح آب، کنتاکتور پمپ، شناور |
| فشار از حد معمول بالاتر می‌رود | پرشر سوئیچ بخار، تنظیم مشعل؛ و فوراً شیر اطمینان |
| چکه دائمی از خروجی شیر اطمینان | نشیمنگاه و دیسک شیر اطمینان |
| لوله خروجی زیرآب همیشه داغ است | آب‌بندی شیر تخلیه |
| رسوب سفید روی سطوح داخلی | سختی‌گیر و رزین |
هر علامتی که به ایمنی فشار یا سطح آب مربوط است، دلیل کافی برای خاموش کردن دیگ تا رفع کامل مشکل است.
چرا قطعه اصلی و از نماینده؟
قطعه غیراصلی ممکن است ابعاد درستی داشته باشد ولی جنس، تحمل حرارت یا دقت عملکردش متفاوت باشد؛ در تجهیزاتی مثل شیر اطمینان، کنترلر سطح آب و چشمی مشعل، این تفاوت مستقیم به ایمنی دیگ مربوط است. خرید از نماینده رسمی یعنی قطعه با مشخصات سازنده جور است و نصب و تنظیم آن هم توسط تیمی انجام می‌شود که با همان تجهیزات آشناست.
برای سفارش قطعه چه اطلاعاتی لازم است؟
- برند، مدل و ظرفیت دیگ (عکس پلاک دیگ بهترین راه است)
- برند و مدل مشعل و نوع سوخت
- نام قطعه و در صورت امکان کد یا عکس قطعه قبلی
- سایز، نوع اتصال و فشار کاری برای شیرها و پمپ
- تعداد مورد نیاز و شهر محل تحویل
سؤالات متداول قطعات دیگ بخار
شیر اطمینان، کنترلر سطح آب و قطع‌کننده کم‌آبی، پرشر سوئیچ بخار و چشمی مشعل؛ این قطعات باید همیشه سالم و تست‌شده باشند.
در دیگ‌هایی که ساعت‌های طولانی کار می‌کنند یا آب تغذیه زیادی مصرف می‌کنند، دی‌اریتور برای کاهش خوردگی بسیار توصیه می‌شود؛ در دیگ‌های کوچک گاهی مخزن آب تغذیه گرم‌شده جایگزین آن می‌شود.
وقتی با وجود احیای درست، سختی آب خروجی سختی‌گیر بالا می‌ماند؛ این موضوع با آزمایش ساده سختی آب مشخص می‌شود.
برند و مدل دیگ و مشعل، نام قطعه و ترجیحاً عکس پلاک دیگ یا قطعه قبلی، به‌همراه سایز و فشار کاری برای شیرها و پمپ.
